حكمرانان مسلمان شدند ، بسط يافته و به نواحى مرزى قبايل خوزستان و لرستان منتهى مىشد كه اين نواحى ابتدا جزو خوزستان بشمار مىرفت و بعدها ( تا قبل از سال 120 ه / 738 م ) از جانب جبال ( رجوع كنيد به مطالب ذيل ) اداره مىگرديد « 92 » و از حدود سال 300 - 299 ه / 912 م تحت قلمرو دو سلسله خويشاوند با يكديگر قرار داشت . « 93 » اين منطقه گاهگاهى « كردستان » ناميده مىشد ، و شهرهاى شاپورخواست ، دينور ، « 94 » بروجرد ، نهاوند ، اسدآباد و بخشى از منطقه بعدى اهواز را دربر مىگرفت و حدود سال 390 ه / 1000 م در دست رئيس معروف « 95 » بدر بن حسنويه ( متوفى 06 - 405 ه / 15 - 1014 م ) بود و بعدها به تصرف فخر الدولة از آل بويه درآمد . « 96 » آذربايجان كه در بخش شمالى واقع شده و در آن زمان به طور كلّى از جانب ايرانيان مسكونى بوده است ، مركزش در اصل مراغه بود ، اين مركز در آغاز قرن چهارم هجرى قمرى / دهم « 97 » ميلادى ( مانند عصر ساسانى ) « 98 » به اردبيل تغيير محل داد . « 99 » - منطقه دشت مغان تا ارس كه تقريبا هميشه تحت قلمرو حكمرانان ايرانى

--> ( 92 ) . ابن حوقل : المسالك و الممالك ، ج 1 ، ص 176 . ( 93 ) . مستوفى : تاريخ گزيده ، ج 1 ، ص 537 . ( 94 ) . اين ناحيه در هر صورت با برخى از نقاط مرزى آذربايجان به علت راهزنى عناصر ناآرام از طرف خليفه مهدى 169 - 158 ه / 785 - 775 م ) و نيز مدتى از طرف « عامل » مخصوصى تحت نظارت قرار گرفت ، بلاذرى : فتوح البلدان ، ص 310 و بعد . ( 95 ) . رجوع كنيد به ص 183 و بعد جلد اول كتاب حاضر . ( 96 ) . ابن اثير : الكامل ، ص 9 ، ص 85 و بعد . - همچنين نگاه كنيد به ص 202 جلد اول كتاب حاضر . ( 97 ) . در زمان ابو القاسم يوسف بن ديو داذ ساجدى ( سال 316 - 288 ه / 928 - 901 م ) : ابن حوقل : المسالك و الممالك ، ج 2 ، ص 335 . ( 98 ) . بلاذرى : فتوح البلدان ، ص 325 ( 99 ) . اصطخرى : مسالك الممالك ، ص 181 ؛ ابن حوقل : المسالك و الممالك ، ص 334 ؛ حدود العالم ، ص 142 ؛ مسكويه : تجارب الامم ، ج 1 ، ص 398 ( سال 326 ه / 938 م ) . - و احمد زكى و ليدى طوغان در : Ahmad Zeki velidiTogan : in : EI , turk , II , 95 . - راجع به نام « اردبيل » رجوع كنيد به : Vladimir Minorsky : Trans caucasica'' , S . 63 - 75 ( im J . AS . ccxv II , Juli / Dez . 1930 , S . 41 - 112 ) . - -